Definicje pojęć + cztery „i” opresji

Chinook Fund

Ogólne pojęcia

Uprzedzenie — Ocenianie lub formowanie opinii na temat osoby lub grupy ludzi bez wystarczającej do tego wiedzy. Uprzedzenia często opierają się na stereotypach. Nikt nie jest wolny od uprzedzeń.

Dyskryminacja — Odmowa możliwości, sprawiedliwości oraz równego traktowania. Przyznawanie przewagi jednej grupie, jednocześnie pozbawiając szans drugą. Zarówno jednostki jak i instytucje mogą dyskryminować w wielu obszarach, takich jak: edukacja, mieszkania, prawa obywatelskie. Dyskryminacja może wywodzić się bezpośrednio z myślenia opartego o uprzedzenia lub być „nieintencjonalna”.

Przywilej — Osobiste, społeczne i instytucjonalne korzyści, przewagi, upoważnienia, obowiązki, założenia, wybory i pozytywne oczekiwania przyznawane komuś ze względu na jego przynależność do grupy dominującej. Takie korzyści mogą być nadawane nieintencjonalnie, nieświadomie, odruchowo i często w sposób niewidoczny dla osoby, która je otrzymuje. Wśród nich mogą znaleźć się podstawowe prawa, które stają się przywilejami wtedy, gdy odmawia się ich innym osobom.

Stereotyp — Uproszczone uogólnienie dotyczące osoby lub grupy osób, pozbawione szacunku dla ich indywidualnych różnic. Nawet pozornie „pozytywne” stereotypy, łączące osobę/grupę z konkretną „pozytywną” cechą, mogą mieć szkodliwe konsekwencje.

Władza — Dostęp do środków i instytucji; możliwość sprawowania kontroli, wpływania na innych i docierania do osób podejmujących decyzje, aby spełniły nasze żądania.

Opresja — Systematyczne podporządkowywanie jednej grupy społecznej innej, posiadającej dostęp do władzy instytucjonalnej lub systemowej. Osoby należące do grupy dominującej otrzymują przywileje i korzyści kosztem jednostek z grupy podporządkowanej. Opresja = władza + uprzedzenie

Zinternalizowana wyższość — Mimowolne przyswajanie stereotypów i fałszywych założeń stworzonych przez dominującą kulturę o opresjonowanych grupach. Zalicza się do tego przyswojenie wiary we wrodzoną gorszość opresjonowanej grupy, a zarazem we wrodzoną wyższość własnej, uprzywilejowanej grupy. Wynikające z tego bezpodstawne poczucie zasługiwania na pewne prawa może znaleźć swój wyraz w protekcjonalizmie i zaprzeczaniu, że opresja istnieje.

Asymilacja — Przyjmowanie wartości i cech dominującej grupy z powodu bezpośrednich i subtelnych presji wywieranych przez społeczeństwo, które utożsamia dominację z sukcesem.

Sojusznik — Członek dominującej grupy, działający w celu rozbrojenia opresji, z której czerpie korzyści.

Intersekcjonalność — Nakładanie się wielu różnych form opresji. Doświadczenie posiadania wielu opresjonowanych lub wielu dominujących tożsamości naraz.

Trauma historyczna Zbiór emocjonalnych ran, które kumulują się na przestrzeni pokoleń w wyniku masowych traum, takich jak pogromy, ludobójstwa, niewolnictwo, wojny i przemoc. Ich częścią może być przekaz traumatycznych reakcji między pokoleniami.

Formy opresji

RASIZM — System opresji ze względu na rasę. Jego częścią są uprzedzenia, wykluczanie i dyskryminacja osób koloru. Kategoria rasy jest sztucznym/społecznym konstruktem opartym o różnice fizyczne i pochodzenie, ale ma realne konsekwencje.

Władza + uprzedzenia rasowe = rasizm

SEKSIZM — System opresji ze względu na płeć. Oparty jest o przekonanie, że istnieją tylko dwie „normalne”/biologiczne płci – męska i kobieca, i że jedna z nich (męska) jest lepsza. Jego częścią są uprzedzenia, wykluczanie i dyskryminacja kobiet.

Władza + uprzedzenia wobec płci = seksizm

CIS-SEKSIZM — System opresji ze względu na tożsamość płciową. Oparty jest o przekonanie, że istnieją tylko dwie „normalne”/biologiczne płci – męska i kobieca, a nasza tożsamość płciowa i jej wyraz muszą pokrywać się z płcią biologiczną.  Jego częścią są uprzedzenia, wykluczanie i dyskryminacja osób transpłciowych, gender queer, interseksualnych oraz niebinarnych.

Władza + uprzedzenia wobec płci = cis-seksizm

KLASIZM — System opresji ze względu na status ekonomiczny. Ukształtowany przez obecną formę ekonomii kapitalizmu. Jego częścią są uprzedzenia, wykluczanie i dyskryminacja osób dotkniętych biedą, oparte na ich rzeczywistym lub postrzeganym statusie ekonomicznym.

Władza + uprzedzenia wobec klasy = klasizm

HETEROSEKSIZM — System opresji ze względu na orientację seksualną. Jego częścią są uprzedzenia, wykluczanie i dyskryminacja osób, które są lub wydają się być lesbijkami, gejami, osobami transpłciowymi lub queerowymi (LGBTQ). Homofobia to strach przed osobami LGBTQ.

Władza + uprzedzenia wobec orientacji seksualnej = heteroseksizm

ABLEIZM — System opresji ze względu na sprawność umysłową lub fizyczną. Jego częścią są uprzedzenia, wykluczanie i dyskryminacja osób zróżnicowanych lub z niepełnosprawnością umysłową lub fizyczną.

Władza + uprzedzenia wobec sprawności = ableizm

Cztery „i” opresji

Opresja ideologiczna

Po pierwsze, każdy system opresji opiera się na przekonaniu, że jedna grupa jest w jakiś sposób lepsza od innej i że w jakimś stopniu ma prawo sprawować nad nią kontrolę. Grupa dominująca posiada na swój temat pewne zinternalizowane przekonania – że jej członkowie są bardziej inteligentni, ciężej pracujący, silniejsi, zdolniejsi, szlachetniejsi, bardziej zasługujący, bardziej zaawansowani, wybrani, normalni i tak dalej. Oczywiście, przeciwstawne cechy przypisuje się innej grupie – głupi, leniwi, słabi, niekompetentni, bezwartościowi, niezasługujący, zacofani, nienormalni i tak dalej.

Opresja instytucjonalna

Przekonanie, że jedna grupa jest lepsza od innej i ma prawo sprawować nad nią kontrolę, zostaje zakorzenione w instytucjach społecznych – w prawie, systemie sądowniczym i praktyce policyjnej, w systemie edukacji i szkolnictwa, służb publicznych, zasadach zatrudniania, w deweloperce mieszkaniowej, wizerunkach medialnych, władzy politycznej i tak dalej. Kiedy kobieta zarabia dwie trzecie tego, co mężczyzna na tym samym stanowisku, jest to zinstytucjonalizowany seksizm. Kiedy jeden na czterech młodych Afroamerykańskich mężczyzn znajduje się obecnie w więzieniu albo w zawieszeniu, jest to zinstytucjonalizowany rasizm. Kiedy instytucje i organizacje psychiatryczne „diagnozują” transpłciowość jako zaburzenie umysłowe, jest to zinstytucjonalizowana opresja ze względu na płeć i transfobia. Opresja instytucjonalna nie musi być intencjonalna. Na przykład, jeśli dana ustawa nieintencjonalnie cementuje i tworzy nowe nierówności między uprzywilejowanymi i nieuprzywilejowanymi grupami, uważa się to za opresję instytucjonalną.

Opresja interpersonalna

Przekonanie, że jedna grupa jest lepsza od innej i ma prawo sprawować nad nią kontrolę, które zakorzenia się w instytucjach, daje pozwolenie i zachętę członkom dominującej grupy do złego traktowania członków grupy opresjonowanej na poziomie interakcji międzyosobowych. Rasizm interpersonalny objawia się w tym, co biali ludzie wyrządzają osobom koloru prywatnie – rasistowskie żarty, stereotypy, pobicia i nękanie, groźby i tak dalej. Na tej samej zasadzie, seksizm interpersonalny objawia się w tym, co mężczyźni wyrządzają kobietom – przemoc seksualna i molestowanie, przemoc wobec kobiet, umniejszanie czy ignorowanie myśli kobiet, seksistowskie żarty i tak dalej.

Większość członków grupy dominującej nie jest świadoma swojej opresyjności. Przyswoili sobie negatywne przesłanki o innych grupach i uważają swoje nastawienia wobec tych grup za zupełnie normalne.

Nie ma „odwrotnego rasizmu”. Opresyjne nastawienia i zachowania opierają się o instytucjonalne układy. Wyjaśnia to nieporozumienie dotyczące tego, co niektórzy nazywają „odwrotnym rasizmem”. Osoby koloru mogą mieć uprzedzenia i negatywne uczucia wobec białych ludzi albo konkretnych białych osób. Mogą wyrazić te uczucia na szkodliwe i krzywdzące wobec białych osób sposoby. Jednak prawie w każdym przypadku spotka ich za to kara. Doścignie ich siła policji i sądów, a przynajmniej białych bojówkarzy szukających zemsty. Osobiste uprzedzenia czarnych osób, dla przykładu, nie mają oparcia w systemie sądownictwa i przeważająco białych instytucji. W związku z tym, grupa opresjonowana nie ma władzy umożliwiającej jej egzekwowanie swoich uprzedzeń, w przeciwieństwie do grupy dominującej.

Przykładem może tu być rasistowskie pobicie Rodneya Kinga dokonane przez instytucjonalną siłę policji, podtrzymaną przez system sądowniczy. Nigdy by się to nie zdarzyło, gdyby King był biały, a funkcjonariusze policji – czarni.

Prosta definicja rasizmu jako systemu to: RASIZM = UPRZEDZENIE + WŁADZA

Z tej definicji systemowej natury rasizmu wynika, że osoby koloru nie mogą być rasistowskie.

Rozumowanie to działa też w przypadku reszty form opresji. Grupa dominująca znajduje oparcie dla swoich krzywdzących zachowań w instytucjach danego społeczeństwa i innych formach władzy.

Zinternalizowana opresja

Czwarty sposób, na który działa opresja, dotyczy tych grup ludzi, które najbardziej dotknięte są złym traktowaniem. Opresjonowani ludzie internalizują ideologię gorszości: widzą jej odbicie w instytucjach, osobiście doświadczają braku szacunku ze strony członków dominującej grupy, aż w końcu sami przyswajają negatywne przesłanki na swój temat. Jeśli wmawia się nam, że jesteśmy gorsi, bezwartościowi, nienormalni, i w ten sposób traktuje się nas całe życie, wówczas nie powinno dziwić, że w to uwierzymy. Czujemy się wtedy ze sobą źle.

Opresja zawsze zaczyna się na zewnątrz grupy opresjonowanej, ale gdy zostanie już zinternalizowana, krzywda wyrządza się samoistnie nawet bez wpływu zewnętrznego. Jeśli członkowie opresjonowanej grupy czują się ze sobą źle, a w wyniku natury systemu nie mają możliwości skonfrontowania tych uczuć z grupą dominującą bez pogrążenia się głębiej w opresji, wówczas pozostają dwa miejsca, gdzie można te emocje skierować – ku sobie samym i ku pozostałym członkom grupy. W związku z tym, członkowie grup opresjonowanych muszą ciężko się starać, żeby nie czuć się bezsilni lub zdesperowani. Często umniejszają sobie samym lub innym na sposoby, które odpowiadają opresyjnym przesłankom odbieranym przez całe życie. W praktyce zinternalizowana opresja może objawiać się na całą gamę sposobów: od pasywnej bezsilności po agresywną przemoc. Ważne jest zrozumienie, że niektóre ze zinternalizowanych schematów zachowań pierwotnie wykształcono jako strategie przetrwania – kiedyś mogły mieć prawdziwą wartość obronną.

W celu wyeliminowania zinternalizowanej opresji, każda opresjonowana grupa musi rozbroić przyswojone przekonania, nastawienia i zachowania wywodzące się z opresji. Pozwoli to na zbudowanie wspólnoty wśród członków danej grupy, wsparcie ich liderów, dumę ze swojej historii, wkładu w kulturę i potencjału, rozwinięcie oporu wobec schematów zachowań szkodliwych dla danej grupy, i na organizację sprawczej siły zmiany społecznej.

Zinternalizowany przywilej/dominacja

Tym samym tokiem rozumowania, osoby, które czerpią z tych systemów najwięcej korzyści, internalizują swój przywilej. Uprzywilejowani ludzie mimowolnie akceptują stereotypy i fałszywe przeświadczenia o opresjonowanych ludziach, stworzone przez dominującą kulturę. Częścią zinternalizowanego przywileju jest akceptowanie wiary we wrodzoną gorszość grupy opresjonowanej i wrodzoną wyższość lub normalność własnej, uprzywilejowanej grupy. Zinternalizowany przywilej niesie ze sobą bezpodstawne poczucie, że członkowie grupy uprzywilejowanej wyjątkowo na coś zasługują, co może znaleźć swój wyraz w protekcjonalizmie i zaprzeczaniu, że opresja istnieje. 

Tekst zaadaptowany z oryginału opublikowanego przez Chinook Fund. Tłumaczenie: Tosia Leniarska.